Een inheems Amerikaanse stem laat me zien dat alles anders is dan ik dacht. Het is ongemakkelijk en bevrijdend tegelijk.

Deze week hebben we Pasen gevierd. Een reminder dat alles altijd anders loopt dan je denkt; dat de wereld anders blijkt te zijn dan wat je met je ogen waarneemt. Als je denkt de trouwste volger te zijn, misschien ben je de eerste die afhaakt als het spannend wordt. Als je denkt te weten hoe je kunt winnen, misschien moet je het met de dood bekopen. Als je denkt dat de dood het einde is, misschien is het pas het begin. Dat is Pasen.

Er zijn momenten in het leven waarop je dit soort levenslessen leert. Een moment waarop de wereld op zijn kop staat, je wereldbeeld kantelt, in duizend stukjes op de grond valt en toch op een bepaalde manier ook als een puzzel in elkaar. Dat overkwam mij toen ik iets las (en daarna alles) van Randy Woodley. Van hem heb ik nieuwe ogen gekregen om te kijken.

Cherokee

Woodley is afkomstig uit de oorspronkelijke bevolking van Amerika. Hij behoort tot de Cherokee-stam. En wat zo interessant aan hem is, is dat hij theologie ging studeren en dat hij sindsdien een brug slaat tussen het christendom en de inheemse wijsheden waarmee hij zelf is opgegroeid.

Als onderdeel van zijn PhD onderzocht Woodley de overeenkomsten in visie, normen, waarden en leefstijl van honderden inheemse stammen in Noord-Amerika. In het bijzonder was hij nieuwsgierig naar wat in zijn eigen stam ‘Eloheh’ genoemd wordt: de missie om een samenleving te vormen waarbij alles in harmonie is met elkaar.

Letterlijk elke stam in Noord-Amerika (en ook vele inheemse stammen uit andere werelddelen) bleek het Eloheh-concept te kennen, al heette het overal anders. Inhoudelijk vond Woodley verrassend veel overeenkomsten. Alle stammen geloven bijvoorbeeld dat gemeenschappelijk leven essentieel is. Ze kennen een diep respect voor de hele ‘Community of Creation’, vanuit de overtuiging dat alles en iedereen onderling verbonden is en van elkaar afhankelijk.

Woodley noemde deze manier waarop honderden verschillende inheemse stammen al duizenden jaren leven de ‘Harmony Way’ en hij werkte deze manier van leven verder uit. Wat hij hierover schreef en vertelde, had op mij zowel een enorm enthousiasmerende werking als een groeiend ongemak. Het begon namelijk tot me door te dringen hoe haaks de cultuur waarin ik zelf ben opgegroeid op deze manier van leven staat.

In ‘mijn’ cultuur gaat het vrijwel nooit over dingen als ‘harmonie’ of over de intrinsieke waarde van niet-menselijke schepselen. In plaats daarvan gaat het over presteren, concurreren, winnen, efficiëntie, planningen en winst. Over voetbal, spullen en pesticiden. Bij ons heiligt het doel de middelen, wat in de praktijk bar vaak neerkomt op: zolang ik er geen last van heb, zie ik niet in waarom ik me druk zou maken over alle uitbuiting, uitputting en milieuschade.

Sjalom

Woodley ontdekte dat de levensstijl waartoe de Bijbel ons oproept zeer vergelijkbaar is met de manier waarop inheemse volkeren wereldwijd al duizenden jaren leven (wat Woodley dus de ‘Harmony Way’ noemt). Dat was voor hemzelf in eerste instantie ook een verrassing. Als theoloog was hij geïnteresseerd in het Bijbelse concept van sjalom. Dit wordt vaak vertaald als vrede, maar het is veel meer dan dat. Het is eerder een soort verzamelwoord voor de prachtigste dingen die je maar kunt bedenken, zoals heelheid, gezondheid, voorspoed, geluk, volheid, harmonie, welzijn én vrede.

Woodley: ‘Ik vroeg me af of het concept van de Harmony Way te combineren was met het joodse concept van sjalom, als manier voor inheemse gemeenschappen om heling te vinden.’ Hij dook daarin en tot zijn grote verrassing realiseerde hij zich na een tijdje ‘dat beide concepten in wezen hetzelfde concept zijn en dat [niet alleen inheemse stammen, maar] de hele schepping behoefte heeft aan heling’.

Ik kan bijna niet uitleggen hoe blij dit me maakte toen ik dit tot me door liet dringen. Het Bijbelse concept van sjalom is in de praktijk vergelijkbaar met de manier van leven van inheemse volken. Misschien vraag je je af waarover ik nou precies zo blij ben… Nou, omdat we, als we naar herstel (of nog beter: naar sjalom) verlangen als westerse christenen, we nu ineens een heel concreet voorbeeld hebben van hoe dat eruit kan zien.

Rollen omgedraaid

De opluchting zit ‘m voor mij ook hierin: dat het zeer onlogisch en bovendien nogal onterecht zou zijn als de westerse mens zichzelf opwerpt als degene met de (ecologische) wijsheid in pacht. Want alhoewel we er goed in zijn om theologisch dichtgetimmerde visiedocumenten te schrijven en om in exact twintig minuten ellende, verlossing en dankbaarheid te verkondigen, zijn we er in de praktijk bar slecht in om de sjalom-manier-van-leven te doen.

Hoe goed zou het voor ons (en vooral ook voor de rest van de wereld) zijn als de rollen een keer omgedraaid worden? Als wij een keertje niet degenen zijn die de wereld moeten ‘ontwikkelen’, maar degenen die hulp nodig hebben? Als wij niet degenen zijn die praten, maar degenen die luisteren? Als wij niet degenen zijn met een bekeringsdrift, maar degenen die bekering nodig hebben? Wanneer we deze houding aannemen, schept dat ruimte om te leren van anderen die Gods bedoeling met de wereld een stuk beter begrepen hebben, omdat zij deze in de praktijk veel beter uitleven.

Gods verhaal met de wereld (en vooral ook Jezus’ opstanding, waar we in deze Paasdagen bij stilstaan) is een verhaal van herstel; herstel zodat er sjalom kan zijn op de hele wereld. Ironisch genoeg hebben westerse christenen eerder het tegenovergestelde veroorzaakt in de wereld. Wat ons nu te doen staat? Stoppen met met oplossingen bedenken. Stoppen met praten over windmolens, elektrische auto’s, klimaatrechtzaken, wat er allemaal mogelijk is met AI of andere onzinnige ‘oplossingen’.

Überhaupt stoppen met praten. En beginnen met luisteren. Er bestaan mensen, hier-en-nu, met praktijkervaring over sjalom-achtige alternatieven. Mensen met ecologische wijsheid. Mensen die in verbondenheid leven. Of ze nu christen zijn of niet: hun verhalen zijn de moeite waard om gehoord te worden. En hun stemmen zijn te horen, in podcasts, in boeken. Lees om te beginnen bijvoorbeeld het hartverwarmende boek Een vlecht van heilig gras van Robin Wall Kimmerer.

En als je het aankunt om een kritische, theologisch onderbouwde doch liefdevolle vermaning aan te horen over onze westerse levensstijl en/of het westerse christendom, duik dan in de boeken van Randy Woodley. Daarin hekelt hij bijvoorbeeld het feit dat de natuurlijke wereld ons vreemd is geworden. In Shalom and the Community of Creation schrijft hij: ‘Voor de Euro-westerse geest is de natuur iets om te vrezen, te veroveren, te doden of te benutten voor haar materiële waarde; ze mag nooit worden gezien als iets waarmee we nauw verbonden zijn of als iets heiligs.’

De spin

Maar het blijft niet bij kritiek. In het dagboekje Becoming Rooted deelt hij 100 korte overdenkingen, eentje voor elke dag, om langzaam maar zeker te ontdekken hoe je dan wél kunt leven in verbondenheid met de schepping.

Zomaar een klein verhaaltje uit de koker van Woodley:

‘Ik had ooit het voorrecht om enkele dagen door te brengen met een van de oudere spirituele leiders van de Cherokee-stam. Hij bleek niet zo groot te zijn als ik had verwacht, maar dat deed niet af aan zijn natuurlijke autoriteit. Aan zijn accent was te herkennen dat Engels niet zijn eerste taal was geweest. Hij praatte ongehaast en ik hoorde een wijsheid in zijn stem die veel te maken had met zijn levensjaren.

Hij vertelde me: ‘Als je een spin ziet in je huis, maakt ‘m dan niet dood. Als je ‘m niet in je huis wilt, zet hem dan voorzichtig buiten en vertel hem om niet terug te komen.’ Dit was meer dan een simpele instructie. Hij deelde met mij een levensles over karaktervorming; een levensles over het kunnen samenleven met de niet-menselijke gemeenschap, die ook onderdeel uitmaakt van de schepping, in plaats van erover te heersen. Hij begreep dat je door een spin te doden als persoon een bepaalde weg inslaat, terwijl je, als je die spin niet doodmaakt, een andere weg inslaat.’

Misschien denk je nu: wat een onbelangrijk verhaal in een tijd waarin er zo veel grote, heftige dingen aan de hand zijn in de wereld. Think again. Denk aan Pasen. Misschien is het belangrijker dan je had verwacht. Misschien kan er pas iets groots veranderen als we in kleine handelingen veranderen, betrouwbaar zijn, in verbondenheid gaan leven. Misschien heeft het altijd om de allerkleinste dingen gedraaid. Misschien is dit Pasen: redding voor iedereen, huisspinnen included.